Badania archeologiczne
Badania archeologiczne prowadzone na terenie parku wilanowskiego zaowocowały odkryciami, które zmieniają nasze wyobrażenie o historii tego miejsca. Zespół archeologów kierowany przez Andrzeja Gołembnika (w latach 2003 - 2007 działający w ramach Krajowego Ośrodka Dokumentacji Zabytków) odkrywa ślady wczesnego osadnictwa, miejsca pochówków, a także ślady struktur architektonicznych i instalacji pochodzących z różnych okresów budowy pałacu i tworzenia parku wilanowskiego. Dzięki tym badaniom możemy nie tylko wyobrazić sobie, jak wyglądała rezydencja królewska w XVII wieku i później, ale także podjąć starania w kierunku prawidłowej rekonstrukcji fragmentów jej otoczenia.
Nowoczesna dokumentacja tworzona przez Andrzeja Gołembnika stanowi przykład najlepszej praktyki w dziedzinie archeologii. Udostępniamy ją w tym miejscu z nadzieją, że posłuży zarówno naukowcom, jak i publiczności zainteresowanej renowacją pałacu wilanowskiego i jego otoczenia. Poniżej - szerszy opis badań archeologicznych podjętych w ramach projektu finansowanego przez EOG.
Milowe kroki projektu
Realizacja programu archeologicznych badań wykopaliskowych związanego z akcją restauracji Pałacu w Wilanowie i rewitalizacji przestrzeni ogrodowej otaczającej rezydencję, została zapoczątkowana już w 2003 r. w ramach współpracy Muzeum i Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków. W kwietniu 2007 r. rozpoczęto badania archeologiczne związane z projektem finansowanym ze środków w MF EOG, stanowiące kontynuację wcześniejszych prac. Ich ukończenie zaplanowane jest na grudzień 2009 r. W roku 2008 nastąpiła zmiana instytucji realizującej program badawczy przy utrzymaniu tej samej obsady osobowej. Od II kwartału 2008 r. za organizację i przebieg badań archeologicznych odpowiedzialny jest „Zespół Archeologiczno-Konserwatorski - Andrzej Gołembnik”.
W sezonie 2007 (od kwietnia do listopada), prace wykopaliskowe koncentrowały się wokół problematyki ogrodowej. Eksplorowano wykopy zlokalizowane na Tarasie Dolnym, gdzie dzięki precyzji badawczej i zastosowaniu nowoczesnych technik wykopaliskowych, określono zasięg płytkiej sadzawki, stanowiącej ważny element organizacji przestrzeni i wystroju barokowego ogrodów wilanowskich. Równie ciekawym było odkrycie zachodniego krańca południowego Muru Oporowego, wyznaczającego zasięg Tarasu Górnego, dzięki któremu określono definitywnie sposób budowy muru.
Pierwszy etap realizacji prac archeologicznych wiązał się również z podjęciem próby rozpoznania południowego skraju ogrodów wilanowskich (Ogród Różany) i części znajdującej się w bezpośrednim sąsiedztwie dawnego folwarku królewskiego. W czasie tych prac, odsłonięto konstrukcję fundamentu ogrodzenia dzielącego część reprezentacyjną i gospodarczą rezydencji wilanowskiej oraz natrafiono na pozostałość piwnic Domu Ogrodnika, widocznego na najstarszym planie dóbr królewskich w Wilanowie (plan Adolfa Boy’a z 1682). Badania przy Pergoli Południowej doprowadziły z kolei do rozpoznania układu najstarszej fazy ogrodowej, poprzedzającej organizację ogrodów królewskich. Niestety nie udało się natrafić na spodziewane w tym rejonie ślady wodociągu z czasów króla Jana III. Sobieskiego. W ramach projektu zbadana została także powierzchnia Ogrodu Północnego, gdzie wytyczono dwa wykopy, dzięki którym udało się określić zasięg cmentarzyska znajdującego się w linii Alei Grabowej i po południowej stronie Oranżerii. W części zachodniej Ogrodu Północnego, natrafiono na przestrzeń stanowiącą rubież cmentarza (XII-XVI w.).
W sezonie 2008 (kwiecień – listopad), prace archeologiczne tym razem objęły tereny zabudowań rezydencji wilanowskiej. Otworzono wykopy w rejonie fosy i budynku Kordegardy - ustalono zasięg i głębokość pierwotnej fosy. Udokumentowano także pierwotny poziom użytkowy dwóch najstarszych poziomów dziedzińca pałacowego. Największym jednak odkryciem w tym rejonie było natrafienie na dwa pochówki szkieletowe, datowane przez archeologów na koniec XI w. Według opinii współpracującego z archeologami z „Zespołu Archeologiczno-Konserwatorskiego”, antropologa, mogą one stanowić dowód obecności krótkotrwałego siedliska ludności pochodzenia skandynawskiego. Szeroki program badań wykopaliskowych w ramach projektu finansowanego przez MF EOG zrealizowany został również na terenie Tarasu Górnego, gdzie dokończone zostały badania zmierzające do rozpoznania zabudowy fazy poprzedzającej pojawienie się możnowładczej rezydencji. W wyniku tych prac, odsłonięto pozostałości dworskiej zabudowy, datowanej przez archeologów na schyłek XV wieku. W sezonie 2008 badania kontynuowano także na terenie Tarasu Dolnego, gdzie potwierdzono obecność symetrycznie położnego stawu z czasów króla Jana III Sobieskiego. Podczas wykopalisk natrafiono także na dwie kamienne wazy, wyznaczające osie organizacji przestrzennej późnobarokowego ogrodu. Innym ciekawym odkryciem było natrafienie na zachodnim krańcu Północnego Muru Oporowego, na pozostałość drewnianej piwnicy budynku zniszczonego w czasie pożaru, który miał miejsce u schyłku XVI wieku.
Stan obecny powierzchni rozpoznania archeologicznego wynosi 2921 m2, a jej wartość docelowa wyniesie 3821 m2. Wszystkie dotychczasowe odkrycia archeologiczne udokumentowane zostały przy zastosowaniu najnowszych osiągnięć metodyki badawczej i unikatowej techniki dokumentacyjnej. Wykonana w czasie prac archeologicznych dokumentacja fotogrametryczna zapisana została w archiwum zorganizowanym w systemie CAD, stanowiąc rzetelną podstawę prac zmierzających do zastosowania technik GIS (System Informacji Geograficznej). Ekipa badawcza podczas prac wykopaliskowych współpracowała ze specjalistami z innych dyscyplin: historykami, historykami sztuki, antropologami, historykami architektury, paleobotanikami, geofizykami.
Dotychczasowe rezultaty prac archeologicznych zarejestrowanych przy zastosowaniu najnowocześniejszych technologii cyfrowych, ukazały nie tylko odległą przeszłość terenu, na którym powstała rezydencja wilanowska, ale i nieznane do tej pory fakty związane z jej ewolucją. Wyniki prac prezentowane były min. na sympozjum Stowarzyszenia Europejskich Rezydencji Królewskich w Reggia di Venaria Reale pod Turynem oraz na międzynarodowej konferencji: „Rewaloryzacja Wilanowa. Nowe kierunki badawcze i dokumentacyjne stosowane przy renowacji historycznych rezydencji i ogrodów” w pałacu wilanowskim, zdobywając uznanie ekspertów w kraju i zagranicą.
Grudzień 2008
Wsparcie udzielone przez Islandię, Liechtenstein i Norwegię poprzez dofinansowanie ze środków Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego