© Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie
Silva Rerum   Silva Rerum

Granat właściwy. Motywy roślinne na elewacjach pałacu wilanowskiego.

Decydujący wpływ na symbolikę granatu miała charakterystyczna budowa owocu. Ze względu na obfitość nasion roślina ta była odwiecznym symbolem płodności i małżeństwa. W dziełach sztuki materialnej podkreślana jest specyficzna cecha owocu, który pęka po dojrzeniu, ukazując wnętrze wypełnione nasionami z krwistoczerwonymi osnówkami. Wygląd pękniętego owocu kojarzono z zasadą żeńską oraz z jednością w wielości, zjednoczeniem. Nazwa pocisku „granat” również pochodzi od owoców granatowca (niektórzy autorzy uznają, że wynika to z podobieństwa wyglądu XVI-wiecznych pocisków do owoców tej rośliny). Natomiast półprzezroczyste kamienie półszlachetne zwane granatami mają wygląd bardzo zbliżony do nasion granatowca otoczonych soczystą czerwoną osnówką. Kolor granatowy nie ma natomiast związku z barwą owoców ani osnówek granatu. Podobne brzmienie wyrazu wynika z podobnego źródłosłowu: łacińskie  granum  oznacza ziarenko, granulkę, a granatowy barwnik miał ziarnistą konsystencję.

Pierwsze uprawy granatów datuje się na okres brązu. Obecnie drzewa te są uprawiane niemal we wszystkich krajach klimatu gorącego, a naturalnie występują na obszarze od północnej Syrii po Azję Środkową. Owoce granatu zawierają liczne nasiona okryte czerwoną soczystą okrywą dostarczającą orzeźwiającego kwaskowatego soku. Przyrządza się z niego napój granadinę oraz galaretki, lemoniady, sorbety i wino. Kwiaty, łupiny owocu i korę korzeni wykorzystuje się do garbników. Łupina owocowa służy także do farbowania wschodnich dywanów (barwnik ten daje kolor żółto-brązowy, a nie granatowy!).

Zapewne ze względu na podobieństwo wyglądu zewnętrznego (zbliżona wielkość, czerwonawa barwa, kulisty kształt i wyraźny kielich na szczycie) granat bywa nazywany jabłkiem (malum punicum, malum granatum). Owoc granatowca jako pierwowzór jednego z królewskich insygniów (jabłko królewskie) ma swoje specjalne miejsce na wilanowskiej fasadzie. Można przypuszczać, że liczne przedstawienia owoców na wazach i obramieniach okiennych to właśnie granaty – okrągłe owoce ozdobione na szczycie wydatnym kielichem zbudowanym z ostro zakończonych ząbków i przypominającym nieco koronę. Warto jednak podkreślić, że w przypadku ozdób umieszczonych pod oknami, po lewej stronie od granatów występują też inne owoce. Tu poszczególne działki kielicha są jeszcze większe, ale mają zaokrąglone szczyty – może to dobrze nam znane jabłka? Tak duży kielich jest typowy dla owoców pigwy (pigwa jest drzewem o białych kwiatach i dużych owocach, nieco gruszkowatych w kształcie, nie należy jej mylić z pigwowcem – krzewem o drobnych okrągławych owocach), ale skąd pigwa w królewskim pałacu? Może owoce pigwy, uznawane niegdyś za skuteczny afrodyzjak, w starożytnej Grecji nazywane jabłkiem Afrodyty, są symbolem płomiennej miłości Jana III i Marysieńki?

W wielu dziełach sztuki granaty przedstawia się jako owoce otwarte, zwieńczone wydatnym kielichem podobnym w kształcie do królewskiej korony. Pęknięty granat znajdziemy na fasadzie wilanowskiej – w festonie przewieszonym przez muskularne korpusy atlantów (fasada na apartamentach króla). Kuliste w zarysie owoce wypełnione licznymi drobnymi nasionami widać również w ręku i we włosach alegorycznej postaci Zgody. Na owocach przedstawiono wyraźne pęknięcia (z widocznymi w nich kulistymi nasionami) oraz ostro zakończone ząbki kielicha, jak ma to miejsce u granatowca. Rośliny trzymane w ręku również są pęknięte i zwieńczone kielichem z ostrymi na szczycie ząbkami, ale mają delikatne, jakby zielne łodygi i mało charakterystyczne liście. Może to swobodna wizja granatów albo borówek opisywanych w dziele Ikonologia Cesarego Ripy jako rośliny współwystępujące z granatami? Tego nie rozstrzygnę...

Symboliczny wymiar dekoracji pałacu w Wilanowie można prześledzić na przykładzie elewacji okalających obszerny wilanowski dziedziniec. Ten ogólnodostępny fragment założenia pałacowego ma bardzo oficjalny charakter i jest rzeźbiarsko bardzo bogaty. Można szczegółowo przyjrzeć się poszczególnym scenom, a także ogarnąć wzrokiem całość z jednego punktu. To idealne miejsce do analizowania zestawu roślin przedstawionych w dekoracjach rzeźbiarskich! Zachęcamy do lektury innych artykułów na temat znaczeń i symboliki roślin z elewacji pałacu wilanowskiego (patrz niżej: polecane).