© Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie
Silva Rerum   Silva Rerum

Pruska racja stanu

W chwili śmierci Fryderyka II Prusy były właściwie osamotnione politycznie: formalnie wiązał je sojusz z Rosją, ale od kiedy Austria, odwieczny antagonista Prus, zawarła układ z cesarzową Katarzyną, sojusz ten stracił na znaczeniu. Stąd Prusy były zainteresowane porozumieniem z Polską. W 1790 roku rozpoczęły się w Warszawie wstępne rokowania w sprawie przymierza politycznego. Wolą Stanisława Augusta było, aby traktat składał się z dwu nierozdzielnych części: politycznej i handlowej. Warunkami tego porozumienia miały być, ze strony pruskiej, obniżenie bardzo wysokich ceł pobieranych na Wiśle w drodze do Gdańska i zniesienie innych utrudnień dla polskiego handlu, a ze strony Polski – rezygnacja z Gdańska i Torunia na rzecz Prus. Warunki te były oczywiście niekorzystne dla Rzeczypospolitej i rokowania zostały zerwane, a sejm odrzucił pruskie propozycje. W końcu król zrezygnował z popieranej przez siebie koncepcji podwójnego porozumienia i 29 marca 1790 roku podpisano z Prusami traktat polityczny bez konwencji handlowej. Traktat ten w przyszłości okazał się fikcją. Druga faza rokowań odbyła się na arenie międzynarodowej. Prusy starały się uzyskać Gdańsk w wyniku negocjacji z Austrią. Pertraktacje w Reisenbach (Dzierżoniów) miały doprowadzić do pokoju turecko-austriackiego i poprawy stosunków między Wiedniem a Berlinem. Prusy zamierzały zmusić Austrię do zwrotu Polsce Galicji za cenę nabytków pruskich w Polsce, tj. Gdańska, Torunia i Wielkopolski. W Warszawie i w Gdańsku wiadomości te wywołały stanowczy sprzeciw, wyrażony w stosownej uchwale sejmu. Ta jednoznaczna wola utrzymania Gdańska przy Polsce poparta została przez Anglię, zainteresowaną handlem z Polską i Prusami. Anglicy gotowi byli udzielić gwarancji dalszej nienaruszalności terytorium polskiego, jeśli tylko Rzeczpospolita zgodzi się oddać Gdańsk i Toruń. W odpowiedzi na te propozycje Sejm podjął 6 września 1790 roku uchwałę zakazującą komukolwiek odstępowania ziem Rzeczpospolitej, dokonywania zmian terytorialnych i zastawów. Ostatecznie rokowania z Prusami nie przyniosły Polsce żadnych korzyści, ale i plany Prus dążących do powiększenia swego terytorium kosztem ziem Rzeczypospolitej nie zostały zrealizowane.