© Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie
   |   09.11.2021

Fascynacje kolekcjonerskie Potockich – nowa ekspozycja

Na piętrze pałacu wilanowskiego oglądać można obecnie znakomite obrazy z kolekcji zapoczątkowanej przez Stanisława Kostkę i Aleksandrę Potockich – m.in. słynnego „Salvatora Mundi” („Zbawiciela Świata”) – uznawanego niegdyś za dzieło samego Leonarda da Vinci.

Ekspozycja malarstwa podąża możliwie wiernie śladem fascynacji kolekcjonerskich Stanisława Kostki Potockiego, który w czasie licznych podróży po Europie odwiedzał najważniejsze galerie sztuki i inspirował się ich zbiorami. Lektura jego dzienników podróży zaświadcza o tym, że już na etapie zakupów malarstwa różnych epok historycznych planował kształt swojej galerii. W podręcznym notesie z kopiami sygnatur artystów (Steganographie des Peintres) Potocki wartościuje dorobek malarzy, przyznając im punkty w czterech dziedzinach: kompozycja, rysunek, koloryt, ekspresja (kopia jednej z kart w gablocie). Kolekcja wilanowska, udostępniona publiczności przez Aleksandrę i Stanisława Kostkę Potockich w 1805 r., nie jest zatem dziełem przypadku, lecz wyrazem rzetelnie budowanej koncepcji kolekcjonowania, urzeczywistnionej w stosownym otoczeniu, w poszanowaniu genius loci miejsca – historycznej rezydencji królewskiej. W powstanie kolekcji zaangażowane były nie tylko środki materialne, lecz przede wszystkim kapitał intelektu, wiedzy i emocji.

Co widzimy w galerii? Dzieła artystów z kręgu Leonarda da Vinci, w tym niezwykłą wersję Zbawcy Świata zakupioną przed 1798 r. jako dzieło samego mistrza, a także ściśle z nim związanych Luinich (dwa amorki – fragment jednego większego obrazu). Ponadto obrazy Andrei del Sarta, Cimy de Conegliana i Jana Gossaerta zw. Mabuse (kilka wizerunków Madonn).

Znaczący zbiór stanowią dzieła związane z warsztatem Rubensa, niewykluczone, że wykończone ręką mistrza. Na tle innych wyróżnia się przepyszny wizerunek Madonny z Dzieciątkiem. Równie ciekawy jest podwójny portret świętych Pepina i Begi – wnikliwe studium psychologiczne dwojga ludzi w wyszukanych średniowiecznych strojach. Przejmujący obraz Śmierć Seneki ukazuje dramat świadomego odchodzenia wielkiego myśliciela. Nurt malarski wykorzystujący mocne kontrasty światłocieniowe, zapoczątkowany przez Caravaggia, reprezentują dwa obrazy Jana Lievensa, wyeksponowane po obu stronach kominka. Warta uwagi jest niewielka, lecz wysmakowana reprezentacja twórczości Łukasza Cranacha Starszego i jego warsztatu – Dziewczyna z niezapominajkami, Lukrecja i Salome z głową Jana Chrzciciela. Prezentowane w galerii pejzaże idealne, najliczniej reprezentowane przez dzieła z kręgu Nicolasa Poussina, przywodzą na myśl mityczną krainę szczęścia i dobrobytu – Arkadię.

Obrazy te, ułożone w pełne skondensowanej treści i spójne kompozycyjnie moduły, są rdzeniem badań w ramach rozpoczętej już przez wystawę „Leonardiana w kolekcjach polskich” dyskusji na temat relacji: oryginał – kopia – naśladownictwo – inspiracja.