© Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie
Silva Rerum   Silva Rerum

Metryka Litewska i jej dzieje

Metryka Litewska jest zbiorem ksiąg prowadzonych przez kanclerzy i podkanclerzych, zawierających wpisy wystawianych dokumentów publicznoprawnych pieczętowanych przez tych dygnitarzy. Najstarsze wpisy pochodzą z 1386 roku, ale dopiero w połowie XV wieku zaczęto do niej kopiować wszystkie dokumenty. Pierwszym miejscem jej przechowywania był zamek w Trokach, dopiero w XVI wieku przewieziono ją do Wilna. W 1594 roku kanclerz wielki litewski Lew Sapieha, z uwagi na zły stan ksiąg, nakazał ich przepisanie i utworzenie spisu rzeczowego. Za panowania Zygmunta III i Władysława IV naznaczono stałe miejsca przechowywania kronik – kamienice Jana Kluczaty. Za każdy wpis do Metryki trzeba było uiścić czołobicie dla księcia i pieczętarza (kanclerza bądź podkanclerzego) oraz opłaty kancelaryjne. Wysokość tych ostatnich aż do połowy XVI wieku zależała od pracowników kancelarii.

Wojny XVII wieku uszczupliły bardzo Metrykę Litewską, część ksiąg zrabowali Tatarzy (1649), część Szwedzi podczas potopu (zostały zwrócone po pokoju oliwskim w 1660 roku), część Rosjanie po zdobyciu Wilna w 1655 roku. W latach 1747–1751 Metrykę Litewską przewieziono do Warszawy, poddano rewizji, sporządzono streszczenie (sumariusz) i nadano jej numerację ciągłą. Wtedy też po raz pierwszy oddzielono księgi Metryki większej – kanclerskiej, od mniejszej – podkanclerskiej. W 1777 roku Rada Nieustająca poleciła Antoniemu Korwinowi Kossakowskimu tłumaczenie pierwszych pisanych po rusku ksiąg na łacinę. Po rozbiorach wywieziono Metrykę do Petersburga, a w 1799 roku jej fragmenty przekazano władzom pruskim. Na mocy traktatu ryskiego (1921) część metryki została rewindykowana do Polski, większość jednak pozostała w Centrum Państwowym Archiwum Akt Dawnych w Moskwie, gdzie znjaduje się do dziś. W 1979 roku podpisano umowę, pomiędzy Instytutem Historii PAN i Instytutem Historii ZSRR Akademii Nauk ZSRR, zakładającą obliczone na długie lata wydawanie ksiąg Metryki Litewskiej. Rychły upadek Związku Radzieckiego nie pozwolił jednak na urzeczywistnienie tych planów.