© Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie
Silva Rerum   Silva Rerum

Powstanie sceny narodowej

Pierwsza scena, na której grano polskie komedye istniała na zamku w Warszawie już w 1700 roku. Teatr ten miał jednak krótki żywot, a za panowania Augusta II i Augusta III występowali w nim jedynie cudzoziemcy. Przedstawienia odbywały się w wybudowanej w 1725 roku Operalnii Saskiej.

Teatr znalazł opiekuna w królu Stanisławie Auguście Poniatowskim. Już w drugim roku panowania król doprowadził do powstania sceny publicznej. Opiekę nad odbywającymi się w Saskiej Opieralni przedstawieniami zlecił magnatowi Augustowi Moszyńskiemu. Pierwszą sztukę wystawiono 19 listopada 1765 roku. Rozwój teatru popierało czasopismo „Monitor”, którego redaktor, Franciszek Bohomolec, był jednocześnie wybitnym komediopisarzem polskim i głównym dostawcą repertuaru. Po dwóch latach teatr zamknięto.

Scena wznowiła działalność w 1774 roku. Przedstawienia odbywały się w przebudowanej sali pałacu Radziwiłłów. Zespół wiele zawdzięczał księciu Adamowi Czartoryskiemu, znawcy i teoretykowi teatru, który stał się też głównym dostawcą repertuaru. W 1778 roku pojawił się na scenie ojciec polskiego teatru nowoczesnego – Wojciech Bogusławski. Debiutował jako aktor, wkrótce jednak zaczął również pisać sztuki. Stał się także współtwórcą opery polskiej. W 1779 roku scenę przeniesiono do nowego budynku zwanego Teatrem Narodowym. Na jej deskach w 1785 roku zadebiutował pierwszy polski zespół tancerzy.

Scena narodowa, kierowana przez Bogusławskiego, przeżyła okres świetności podczas Sejmu Wielkiego. Aktorzy włączyli się w walkę o reformę państwa i wystawiali sztuki patriotyczne. Nie zaprzestali działalności po objęciu władzy przez targowiczan. Szczytowym punktem akcji politycznej było wystawienie w przeddzień wybuchu insurekcji kościuszkowskiej utworu Cud mniemany czyli Krakowiacy i górale, wzywającego lud do walki.