© Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie
Silva Rerum   Silva Rerum   |   03.01.2022

Rola Tatarów polsko-litewskich w recepcji kultury muzułmańskiej w dawnej Rzeczypospolitej (próba systematyzacji)

Obszary kontaktu społeczeństwa miejscowego z kulturą Tatarów polsko-litewskich oraz jej podstawowe cechy i elementy. 

Ukazując rolę Tatarów w przenoszeniu kultury muzułmańskiej na grunt staropolski należy pamiętać, że zagadnienia tego nie można redukować do tych jej elementów, które w kulturze polskiej za sprawą Tatarów się przyjęły. Proces przenoszenia za pośrednictwem tatarskim składników kultury muzułmańskiej do staropolskiej rozkładał się zazwyczaj na trzy podstawowe etapy:

  • przejście z kultury zewnętrznej (tzn. muzułmańskiej w różnych wariantach) do kultury Tatarów polsko-litewskich (wariantem tego jest przyniesienie poszczególnych elementów w ramach własnej kultury przez emigrantów tatarskich na ziemie Rzeczypospolitej),
  • zetknięcie się miejscowego otoczenia (polskiej lub innej kultury lokalnej) z kulturą społeczności tatarskiej w Rzeczypospolitej,
  • przejście z kultury tatarskiej do kultury polskiej.

Dodać należy, iż w tak ujętym modelu przenikania kultury muzułmańskiej do społeczeństwa państwa polsko-litewskiego proces ten często kończył się na etapie drugim, tj. kontaktu z kulturą Tatarów, a jego efektem było kształtowanie świadomości otoczenia na temat kultury arabsko-muzułmańskiej.

Za efekt przekazu kulturowego odbywającego się z udziałem społeczności tatarskiej uznajemy zatem oddziaływanie na wiedzę miejscowego społeczeństwa o kulturze muzułmańskiej, w szczególności o wierzeniach, normach i kulcie religijnym w islamie, jak też włączanie przez miejscowe społeczeństwo elementów tej kultury do kultury własnej.

Dla pełnego ustalenia wyniku sensu largo pośrednictwa Tatarów w kontaktach między obiema kulturami, muzułmańską i polską, po stronie tej ostatniej kluczowe jest zatem zbadanie, jakie elementy do kultury polskiej przy udziale Tatarów w ogóle mogły przeniknąć. A więc w gruncie rzeczy należy zdefiniować granice tego obszaru kultury diaspory tatarskiej, który dostępny był użytkownikom kultury polskiej (lub innej lokalnej) – tym samym, konieczne staje się w ogóle ustalenie zakresu kontaktów kulturowych ludności Rzeczypospolitej z Tatarami polsko-litewskimi. Przy tej okazji okazuje się, w których obszarach kulturowych tego kontaktu prawdopodobnie nie było (a przynajmniej brak bezpośrednich dowodów na takie kontakty).

W tym miejscu warto zwrócić uwagę, że dotychczasowe badania nad kulturą społeczności tatarskiej w Rzeczypospolitej mające na celu rozpoznanie procesów przenikania międzykulturowego koncentrowały się na pierwszym z tych etapów (tj. na orientalnych źródłach kultury tatarskiej), a także na procesie w drugą stronę – tj. przejmowania elementów kultury miejscowego otoczenia (staropolskiej) do kultury Tatarów polsko-litewskich. Zjawisko przekazu kulturowego w drugą stronę, czyli oddziaływania Tatarów na kulturę otoczenia w państwie polsko-litewskim nie był przedmiotem szczegółowych i całościowych analiz. Analizy takie w każdym wypadku oparte muszą być na źródłach, które są rozproszone i w znacznym stopniu nieopublikowane, a nadto wymagają interdyscyplinarności warsztatu badawczego.

Pełna wersja tekstu artykułu dostępna w formacie pdf do pobrania.