PL EN
Unia Europejska
Unia Europejska
WCAG 2.1 nieslyszacy
PL EN
Unia Europejska
Unia Europejska

Sobiesciana w Rosyjskim Państwowym Archiwum Akt Dawnych (RGADA) w Moskwie

Ad Villam Novam
kreml_rosja_moskwa.jpg

Stosunki polsko-rosyjskie w epoce nowożytnej (XVI–XVIII w.) charakteryzują się wyraźną ewolucją – od zdecydowanej przewagi strony polsko-litewskiej do połowy XVII w., poprzez okres względnej równowagi sił w drugiej połowie stulecia, aż do uzyskania zdecydowanej przewagi przez Rosję w początkach XVIII w., co zakończyło się tragedią rozbiorów Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Po zakończeniu wyniszczającej wojny (1654–1667) oba państwa stały się równoprawnymi partnerami w koncercie mocarstw Europy Środkowej i Wschodniej. Zyskały wkrótce wspólnego wroga – imperium osmańskie, z którym przyszło im się zmagać w latach 1672–1676 (Rzeczpospolita) oraz 1674–1681 (Rosja). Mimo iż nie zdecydowano się wtedy na realne współdziałanie, to zarówno Jan III, jak i carowie Aleksy i Fiodor, zaczęli postrzegać sąsiada jako potencjalnego sojusznika w walce z imperium. Sojusz taki stał się faktem po zawarciu pokoju wieczystego pomiędzy Moskwą a Warszawą i akcesji Rosji do antytureckiej Ligii Świętej w 1686 r.

Zagrożenie tureckie i starania o pozyskanie sojusznika wymusiły intensyfikację kontaktów dyplomatycznych. To sprawia, iż moskiewskie Rosyjskie Państwowe Archiwum Akt Dawnych, w którym przechowywane są akta Poselskiego Prikazu (czyli ówczesnego rosyjskiego MSZ), dysponuje wręcz nieprzebranym materiałem źródłowym, umożliwiającym rozszerzeniem naszej wiedzy o epoce Jana III, i to we wszystkich obszarach. Podkreślić bowiem należy, że obserwujący z uwagą wydarzenia w Rzeczypospolitej rosyjscy posłowie nie ograniczali się do raportowania wyłącznie o celach związanych bezpośrednio z powierzoną im misją o charakterze politycznym. Interesowały ich także: obyczaje dworskie, kuchnia, dzieła sztuki, zamiłowanie Polaków do koni, możliwości i siły wojsk Rzeczypospolitej, prawo, pozycja społeczna różnych stanów, wreszcie scena polityczna.

Rosja zaczęła wówczas aktywne budować w Rzeczypospolitej swoje stronnictwo. Pomocy na Kremlu szukali głównie litewscy opozycjoniści: Michał Kazimierz Pac, wojewoda wileński i hetman wielki litewski, a następnie Sapiehowie i Ogińscy. Z czasem grupa magnatów i szlachciców zabiegających o łaskę cara stawała się coraz większa. Ich listy możemy odnaleźć w zbiorach RGADA, szczególnie w ogromnym Fondzie 79 „Сношения России с Польшей”, a także w Fondzie 12 „Дела о Польше и Литве”. Pisane były one w języku polskim, doskonale zrozumiałym na dworze moskiewskim, który za panowania cara Fiodora Aleksejewicza (1676–1682) miał wręcz status języka dworu i dopiero później ustąpił miejsca francuszczyźnie.

Nie jest przesadą twierdzenie, że nie poznamy czasów Jana III w ich pełnej krasie bez dogłębnego zbadania źródeł rosyjskich oraz polskich znajdujących się w rosyjskich archiwach, m.in. gramot wysyłanych przez Sobieskiego do carów. Pisane elegancką i klarowną polszczyzną, opieczętowane i zdobione często w sposób bardzo wyrafinowany, są namacalnym dowodem nie tylko stosunków dyplomatycznych, ale także estetyki tamtych czasów. Nawet jeżeli teksty owych gramot w postaci minut (konceptów pism), zachowały się w zbiorach polskich (co wcale nie zdarza się często), to dotarcie do ich oryginałów w Moskwie, opisanie ich i zeskanowanie będzie stanowić znaczący wkład w poznanie sztuki kancelaryjnej czasów Jana III.

W latach 1674–1677 przebywał na dworze polskim pierwszy stały reprezentant dyplomatyczny (rezydent) Rosji Wasilij Michajłowicz Tjapkin. Sporządzany przez niego na bieżąco tzw. statejnyj spisek (diariusz) charakteryzuje się rzadko w tamtym czasie spotykaną systematycznością i jest cennym źródłem do poznania pierwszych lat panowania Jana III. Szczegółowość opisu sprawia czasami wrażenie gotowego scenariusza na film o Lwie Lechistanu. Zaznaczyć należy, że spod ręki Tjapkina wyszły nie tylko oficjalne raporty. Prowadził on także coś w rodzaju notatnika, w którym zapisywał na bieżąco swoje obserwacje. Zapiski te służyły mu potem za podstawę do sporządzania oficjalnych relacji. Mają one dużą wartość, gdyż możemy w nich odnaleźć szczegóły, które nie znalazły się w pismach wysyłanych na Kreml.

Tjapkin był doświadczonym dyplomatą. Już w latach 60. posłował do Rzeczypospolitej. Jeździł również na dwór turecki. Był wnikliwym obserwatorem polskich realiów czasów Jana III. Dodatkowo wymogi dyplomacji moskiewskiej dopingowały rezydenta do zbierania i przesyłania jak największej ilości informacji. Nie zabrakło więc w relacjach Tjapkina doniesień o sprawach wielkiej polityki, o stosunku szlachty do nowo wybranego króla, który wszak był jednym z nich, i wynikającej z tego faktu pożywki dla rosnącej w siłę opozycji. Wiele pisał o nastrojach wobec zagrożenia tureckiego, o stosunku dworu i szlachty do sojuszu z Moskwą i do prowadzonych przez nią działań wojennych i dyplomatycznych, skierowanych przeciwko muzułmańskiej nawale itp. W jego relacjach znajdują się także informacje dotyczące stosunków panujących w rodzinie Sobieskich, życia dworu królewskiego, zainteresowań Jana III, szczegółów na temat różnych osób z jego otoczenia.

Po wyjeździe Tjapkina z Polski (1677) zabrakło stałego carskiego rezydenta przy dworze królewskim, który na bieżąco informowałby Kreml o sytuacji w Koronie i na Litwie. Jego następcy pojawili się dopiero po zawarciu w 1686 r. wieczystego pokoju pomiędzy Rosją a Rzeczpospolitą. Kontynuowali oni styl pracy swojego poprzednika. Liczba przesłanych przez nich do Moskwy relacji jest ogromna – te wysłane przez Tjapkina możemy liczyć w setkach kart, natomiast jego następców już w tysiącach. Oprócz informacji dotyczących wielkiej polityki znajdziemy w nich wiele szczegółów z życia codziennego dworu królewskiego, a także tych związanych z rezydencjami Jana III w Wilanowie, Żółkwi, ich rozbudową, wystrojem, wyposażeniem itd.

W każdym z wyżej wymienionych przypadków chodzi o materiał całkowicie dotąd nieznany i niewykorzystany w polskiej historiografii. Dzięki niemu pojawia się szansa na niezwykłe wzbogacenie naszej wiedzy na temat Sobieskich i interesującej nas sfery życia prywatnego rodziny, kierunków polityki Jana III, a także na temat działań opozycji, szczególnie litewskiej (Pacowie, Sapiehowie).

Możemy przyznać, że jesteśmy pod wielkim wrażeniem materiałów, z którymi mogliśmy się zapoznać w RGADA w 2017 r., i bogactwa informacji, które wnoszą one do naszej dotychczasowej wiedzy o epoce Sobieskiego. Zdajemy sobie przy tym sprawę, że podczas krótkiego pobytu poznaliśmy jedynie niewielką część archiwaliów znajdujących się w zasobie RGADA. Kwerendy w tym archiwum wiążą się z pewnymi uciążliwościami, są jednak możliwe. Korzyści z nich dla polskiej nauki mogą być nie do przeceniania.

Badania prowadzone w ramach realizacji zadania Sobiesciana w Rosyjskim Państwowym Archiwum Akt Dawnych. Etap I: kwerenda.

Dofinansowano ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Logo MKiDN

Podziel się:
Wykop Facebook
2017-12-29
podpisanie_porozumienia_jaskanis_jacewicz.jpg

Porozumienie o współpracy Muzeum Pałacu w Wilanowie i Narodowego Historycznego Archiwum Białorusi (artykuł)

10 czerwca 2015 roku Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie oraz Narodowe Historyczne Archiwum Białorusi (NGAB) w Mińsku podpisały …

Gramota osieroconych Stanów Rzeczypospolitej do cara Aleksego Michajłowicza z 1674 r. (artykuł, Ad Villam Novam)

11 listopada 1673 r. pod Chocimiem wojska koronne i litewskie dowodzone przez Jana Sobieskiego odniosły wspaniałe zwycięstwo nad 30-tysięczym korpusem …

Łyżeczka z widokiem Moskwy.jpg

Stosunki dyplomatyczne polsko-rosyjskie za Jana III (artykuł, Silva Rerum)

W kwietniu 1678 r. toczyły się w Lublinie rozmowy pomiędzy wielkimi posłami rosyjskimi a senatorami Rzeczypospolitej zmierzające do zawarcia wieczystego …

Ziarna goryczy sukcesu żurawińskiego (artykuł, Ad Villam Novam)

17 października 1676 r. w obozie pod Żurawnem podpisany został traktat rozejmowy pomiędzy Rzecząpospolitą a Turcją. Kończył on nie tylko …

Michał Kazimierz Pac

Pierwsze problemy Jana III z opozycją (artykuł, Ad Villam Novam)

Po odniesieniu wspaniałego zwycięstwa pod Chocimiem w listopadzie 1673 r. wojska polskie i litewskie ruszyły odzyskiwać zajęte przez Turków Ukrainę …

Artysta nieustalony, Portret Jana III Sobieskiego, ok. 1680-1690; olej, płótno, 139,5 x 113, MP 4377 © Copyright by Ligier Piotr Muzeum Narodowe w Warszawie.jpg

Wasilij Michajłowicz Tjapkin, pierwszy carski rezydent w Rzeczypospolitej, i stosunki pomiędzy państwem polsko-litewskim a Rosją (artykuł, Ad Villam Novam)

Kontakty dyplomatyczne pomiędzy Państwem Moskiewskim a Polską i Litwą mają swoją długą historię. Z racji położenia geograficznego najwięcej kontaktów ze …

Persja w stosunkach polsko-rosyjskich 1674–1675 (artykuł, Ad Villam Novam)

Zmagania z Turcją sprawiły, że władcy zarówno Polski, jak i Rosji, z nadzieją patrzyli na ewentualną dywersję, którą mogła uczynić …

szkoła niemiecka, Jan III, BM, Bb,10.414.jpg

„Nie mam czasu na koronację, wyruszam na front!”. Jan III Sobieski do Aleksego Michajłowicza 1674–1675 (artykuł, Ad Villam Novam)

We wrześniu 1673 r. strona Polska wznowiła działania zaczepne przeciwko Turkom. W październiku Mikołaj Hieronim Sieniawski zdobył Międzybóż, a trzy …

Gratulacje Jana III dla nowego cara Fiodora Aleksejewicza (1676) (artykuł, Ad Villam Novam)

8 lutego 1676 r. zmarł w Moskwie car Aleksy Michajłowicz. Jego syn i następca Fiodor III Aleksejewicz dziesięć dni później …

Biuletyn Informacji Publicznej Biuletyn Informacji Publicznej

Muzeum w Internecie

Partnerzy

Sponsorzy

Idea & Design
Copyright © Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie

Informujemy, iż w celu optymalizacji treści dostępnych na naszej stronie internetowej oraz dostosowania ich do Państwa indywidualnych potrzeb korzystamy z informacji zapisanych za pomocą plików cookies na urządzeniach końcowych Użytkowników. Pliki cookies mogą Państwo kontrolować za pomocą ustawień swojej przeglądarki internetowej. Dalsze korzystanie z naszej strony internetowej, bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej oznacza, iż akceptują Państwo stosowanie plików cookies. Potwierdzam, że aktualne ustawienia mojej przeglądarki są zgodne z moimi preferencjami w zakresie stosowania plików cookie. Celem uzyskania pełnej wiedzy i komfortu w odniesieniu do używania przez nas plików cookies prosimy o zapoznanie się z naszą Polityką prywatności.

✓ Rozumiem