„Spisek umarłych krewnych”. Nieznane materiały do obrazu życia religijnego i rodzinnego Tatarów na Litwie w XIX wieku
DE EN PL
Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie

Pasaż Wiedzy

Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie

„Spisek umarłych krewnych”. Nieznane materiały do obrazu życia religijnego i rodzinnego Tatarów na Litwie w XIX wieku Andrzej Drozd
Inskrypcja na mizarze w Studziance
Problemy źródłowe biografistyki Tatarów polsko-litewskich. 

Niedawne opracowanie korpusu inskrypcji na mizarze w Studziance[1] unaoczniło fundamentalne znaczenie materiału archiwalnego, ksiąg metrykalnych gmin tatarskich, m.in. w badaniach nad epigrafiką tej społeczności. Szereg odczytów inskrypcji na nagrobkach – fragmentów, a niekiedy całości tekstu – stało się możliwe dzięki skonfrontowaniu z wpisami do ksiąg, głównie z aktami zgonu (choć nieraz pomocne były akty ślubu i urodzenia). Dotyczyło to identyfikacji osób, ich tytulatury i dat śmierci, aczkolwiek zdarzało się, że dokumenty metrykalne pośrednio ułatwiały odczyt arabskich i tureckich formuł konfesyjnych. Połączenie analizy materiału epigraficznego i archiwalnego okazało się nieodzowne dla prawidłowej interpretacji tego pierwszego.

Analiza zapisów metrykalnych ze Studzianki przyniosła przy tym wiele ważnych informacji nie tylko biograficzno-genealogicznych czy demograficznych, ale także wzbogacających obraz życia religijnego i zjawisk kulturowych (w tym językowych) występujących wśród społeczności tatarskiej oraz ich społecznego podłoża. Księgi parafialne ze Studzianki pozwoliły ustalić takie szczegółowe fakty jak np. datę wzniesienia nowego meczetu w 1817 r., istnienie odrębnego budynku będącego domem parafialnym, praktykę wywieszania zapowiedzi przedślubnych na drzwiach tego domu, zakres i formy podwójnego imiennictwa praktykowanego wśród Tatarów (polskiego i muzułmańskiego), poziom edukacji (piśmienności), hierarchie społeczne i funkcjonowanie tytulatury wojskowej lub urzędniczej. Ten – kulturowy, a nie tylko historyczny – aspekt zawartości tatarskich archiwaliów dostrzegł już Stanisław Kryczyński w swoich pracach przyczynkarskich, szerzej jednak na znaczenie archiwaliów dla obrazu życia religijnego i kulturalnego Tatarów w Wielkim Księstwie Litewskim zwrócił uwagę dopiero Andrzej Zakrzewski[2]. Spożytkował je w tym celu Artur Konopacki w swojej monografii o życiu religijnym Tatarów w XVI–XIX w.[3] Z kolei prace Henryka Jankowskiego dotyczące podpisów orientalnych na dokumentach prywatnych złożonych pismem arabskim ukazały wagę archiwaliów dla badań nad sytuacją językową Tatarów[4].

Niestety, jedynie niewielka część ksiąg parafii tatarskich została do tej pory wykryta w zasobach archiwalnych – a jeszcze mniejsza udostępniona do badań. Brak jest edycji albo całościowego opracowania zawartości którejkolwiek z nich. Wśród wielu postulatów co do dalszych priorytetów badań nad Tatarami polsko-litewskimi trzeba więc dodać jeszcze jeden: opracowanie i publikację archiwaliów zawierających dane biograficzne indywidualnych osób (poza księgami parafialnymi czy wypisami z nich są to np. spisy żołnierzy oddziałów wojskowych, rejestry podatkowe, testamenty itp.). Biorąc pod uwagę konieczność jak najpilniejszego opracowania i wydania korpusu epigraficznego zebranego z kilkudziesięciu cmentarzy tatarskich na Kresach (jako najważniejszej i najobszerniejszej części zachowanego do dziś materialnego dziedzictwa kulturowego Tatarów polsko-litewskich), edycja tego rodzaju archiwaliów staje się dodatkowo pilnym postulatem[5].

Przy niedostatku dostępnych ksiąg metrykalnych, muszą zostać spożytkowane do badań inne źródła zawierające informacje o żyjących w przeszłości osobach. Jednym z nich są notatki zamieszczane w rękopiśmiennych księgach religijnych Tatarów, przeważnie w kodeksach zawierających teksty dogmatyczne i narracyjne (kitabach) lub w modlitewnikach (chamaiłach). Na ich znaczenie zwrócił uwagę już Stanisław Kryczyński – dostarczyły mu one takich uzupełniających informacji historycznych jak udział Tatarów w obronie Pragi w 1794 r.[6] Przy zupełnie znikomej ilości materiału pozwalającego poznać rzeczywistość życia indywidualnego, rodzinnego i wspólnotowego Tatarów notatki takie mogą okazać się ważnym źródłem, wespół z księgami metrykalnymi i inskrypcjami nagrobnymi. Niestety, występują one w tatarskim rękopiśmiennictwie sporadycznie.

Jeszcze większą rzadkością są analogiczne zapiski prywatne, rodzinne, dokonywane poza księgami rękopiśmiennymi. Nie mając znaczenia prawnego czy finansowego ani nie dokumentując spraw ogółu wspólnoty, nie były materiałem uznawanym za godny archiwizowania, a przetrwały do dziś raczej wskutek przypadku. W drugim tomie Katalogu zabytków tatarskich[7] zamieściłem fotografię tego rodzaju dokumentu z 1865 r. (ze zbiorów prywatnych), zawierającego listę intencji do modlitw za zmarłych krewnych, jako ilustrację niezwykle rozbudowanego wśród Tatarów kultu zmarłych, którego formy po części nie są opisywane w tatarskich księgach rękopiśmiennych. Pomijając niedostępność dziś tego wydawnictwa, dokument ten zasługuje na opracowanie i wydanie w połączeniu z powiązanym z nim treściowo i proweniencyjnie zespołem notatek rodzinnych z lat 1857–1867 i innymi materiałami, m.in. wynikami prac terenowych na mizarach na Litwie, które rozpocząłem w 1998 r.[8], a także nowymi publikacjami, dzięki którym jego zawartość przestaje być listą półanonimowych osób z grona rodzinnego, a nabiera waloru cząstkowej ilustracji życia rodzinnego i religijnego w środowisku tatarskich ziemian na Litwie w XIX w., a także, jak się okazuje, ważnego źródła genealogicznego. Towarzyszące mu notatki rodzinne przynoszą nieznane informacje o budowie i funkcjonowaniu meczetu na Łukiszkach w Wilnie oraz o kilku pokoleniach dwóch rodzin tatarskich: Tuhan-Baranowskich i Kryczyńskich, z którymi były związane tak ważne dla historii Tatarów postaci historyczne jak generał Mustafa Baranowski (w XVIII w.) czy Olgierd i Leon Kryczyńscy (w XX w.). Materiał ten pozwala uchwycić w historii łącznie ok. 55 osób, głównie przedstawicieli tych dwóch rodzin. Rzuca nieco nowego światła na tajemniczego Macieja Baranowskiego, autora tzw. notat „O muślimach litewskich”[9], które wprowadziły do literatury historycznej szereg fantazji i legend genealogicznych, być może wykreowanych w kręgu jego rodziny w XIX w., a na pewno zbyt dosłownie potraktowanych przez Stanisława Dziadulewicza[10].


Artykuł ukazał się w: „Roczniku Lituanistycznym” nr 5, 2019; jest dostępny w całości tutaj.


[1] A. Drozd, Corpus Inscriptionum Tartarorum Poloniae et Lithuaniae, t. 1: Studzianka, Warszawa 2016.

[2] A. Zakrzewski, O asymilacji Tatarów w Rzeczypospolitej w XVI–XVIII w., w: Tryumfy i porażki. Studia z dziejów kultury polskiej XVI–XVIII w., red. M. Bogucka, Warszawa 1989, s.76–96; idem, Osadnictwo tatarskie w Wielkim Księstwie Litewskim – aspekty wyznaniowe, „Acta Baltico-Slavica” 20, 1989, s. 137–153; idem, Niektóre aspekty położenia kulturalnego Tatarów litewskich w XVI–XVIII wieku, w: Wilno – Wileńszczyzna jako krajobraz i środowisko wielu kultur, t. 2, red. E. Feliksiak, Białystok 1992, s. 107–128.

[3] A. Konopacki, Życie religijne Tatarów na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI–XIX w., Warszawa 2010.

[4] H. Jankowski, Polish-Lithuanian-Belarusian Tatars Documents, „Materialia Turcica” 24, 2003, s. 113–144.

[5] W ostatnim czasie z potrzebami badań naukowych zaczęły niekiedy kolidować restrykcyjne regulacje prawne w zakresie ochrony danych osobowych. Nie kwestionując słuszności takiej ochrony, należy stwierdzić, że szeroki zakres tych regulacji minął się w tym wypadku z ich podstawowym celem. Kolizja ta niewątpliwie wymagać będzie rozwiązania z uwzględnieniem właściwego określenia hierarchii chronionych dóbr prawnych.

[6] S. Kryczyński, Tatarzy litewscy. Próba monografii historyczno-etnograficznej, „Rocznik Tatarski” 3, 1938, s. 42.

[7] A. Drozd, M.M. Dziekan, T. Majda, Katalog zabytków tatarskich, t. 2: Meczety i cmentarze Tatarów polsko-litewskich, Warszawa 1999, il. 20 na wkładce.

[8] W 1998 r. podczas pierwszej ekspedycji natknąłem się na nagrobek generała Mustafy Baranowskiego (zm. 1800 r.) na mizarze w Winksznupiu; zob. A. Drozd, M.M. Dziekan, T. Majda, Katalog zabytków tatarskich..., t. 2, s. 82, il. 164. Dla niniejszego opracowania „Spisku” istotne okazały się zwłaszcza nagrobki Józefa Baranowskiego (zm. 1807 r.), Jakuba Baranowskiego (zm. 1820 r.) i Józefa Tuhan-Baranowskiego (zm. 1823 r.), wykryte w 1999 r. podczas prac terenowych prowadzonych wspólnie z Henrykiem Jankowskim na mizarze w Rejżach-Bielawszczyźnie, jak również Abrahama Baranowskiego (zm. 1843 r.) i Elżbiety z Kryczyńskich Baranowskiej (zm. 1844 r.), które wykryłem na tym samym mizarze w 2007 r. W niniejszym artykule wykorzystałem też kilka innych nagrobków wykrytych w tym samym roku na mizarach w Rejżach-Bielawszczyźnie i Niemieży.

[9] A. Kruman, O muślimach litewskich. Z notat i przekładów litewskiego Tatara Macieja Tuhana-Baranowskiego, Warszawa 1896.

[10] S. Dziadulewicz, Herbarz rodzin tatarskich w Polsce, Wilno 1929.

Informujemy, iż w celu optymalizacji treści dostępnych na naszej stronie internetowej oraz dostosowania ich do Państwa indywidualnych potrzeb korzystamy z informacji zapisanych za pomocą plików cookies na urządzeniach końcowych Użytkowników. Pliki cookies mogą Państwo kontrolować za pomocą ustawień swojej przeglądarki internetowej. Dalsze korzystanie z naszej strony internetowej, bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej oznacza, iż akceptują Państwo stosowanie plików cookies. Potwierdzam, że aktualne ustawienia mojej przeglądarki są zgodne z moimi preferencjami w zakresie stosowania plików cookies. Celem uzyskania pełnej wiedzy i komfortu w odniesieniu do używania przez nas plików cookies prosimy o zapoznanie się z naszą Polityką prywatności.

✓ Rozumiem