PL EN
Unia Europejska
Unia Europejska
WCAG 2.1 nieslyszacy
PL EN
Unia Europejska
Unia Europejska

Niezwykła historia unikalnej XVII-wiecznej lakowanej tarczy

Konserwacja
5. tarcza 5_fotAG.jpg

Konserwacja XVII-wiecznej lakowanej tarczy (nr inw. Wil. 2648) z kolekcji Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie była realizowana przez prawie rok i zakończyła się w marcu 2020 r. Był to drugi projekt współfinansowany przez muzeum i Fundację Sumitomo w ramach współpracy między tymi instytucjami.

Okrągła tarcza o średnicy 54,0 cm wykonana jest ze skóry pokrytej obustronnie naturalną czarną laką, w języku japońskim zwaną urushi. Środek awersu zdobi dekoracja w postaci koła z monogramem zwieńczonym koroną w wieńcu laurowym. Wianek otoczony jest motywem roślinnej wici, takiej samej jak na wąskiej ramce z tłem nashiji[1] na całym obwodzie. Na gładkiej czarnej lace po stronie wypukłej i wklęsłej znajdują się kwitnące rośliny i kilka geometrycznych orientalnych motywów. Dekorację wykonano techniką złotego i srebrnego maki-e (prószenia złotego proszku), chociaż dodano również sporo elementów w lakierach europejskich.

Do niedawna niewiele wiadomo było o tarczy ze zbiorów Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie. W muzealnych inwentarzach jest ona opisana jako ampla (rodzaj lampy). W przeszłości – zamontowana w wiszącej dekoracji z lustrem, czterema jajami strusimi i kolorowymi sznurkami wykonanymi z bawełny i wełny – była używana jako ozdoba sufitowa w jednym z chińskich pomieszczeń na piętrze pałacu w Wilanowie, jak wskazano na starych fotografiach sprzed 1914 r. Wnętrza tych chińskich pokoi zostały zaaranżowane w XIX w. przez Stanisława Kostkę Potockiego, ówczesnego właściciela rezydencji. Po raz pierwszy ta dekoracja jest wzmiankowana w inwentarzu z 1832 r.

1. tarcza 1_autor_nn_N52482_compressed.jpg

Ostatnie badania wykazały, że lakowana część tej wiszącej „lampy” oryginalnie była skórzaną tarczą wykonaną w 2. poł. XVII w., jedną z niewielu pozostałych do dziś w europejskich kolekcjach i jest o 200 lat starsza, niż sądzono.

Skórzane tarcze – takie jak ta z kolekcji wilanowskiej – były wykonywane w dawnym Bengalu i wysyłane do Japonii, skąd po polakowaniu ponownie je eksportowano. Po raz pierwszy wspomniano o nich w 1647 r. w dokumentach wysyłkowych holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej (Verenigde Oostindische Compagnie, VOC) z Amsterdamu. Zwykle były wykonane ze skóry bawołu lub – w bardziej ekskluzywnych przypadkach – z indyjskiego nosorożca. Nie wykorzystywano ich do walk w Japonii, ale były zamawiane prywatnie przez dowódców (Opperhoofden) w Deshimie lub innych wysokich rangą pracowników Kompanii VOC jako luksusowe przedmioty, używane jako regalia na oficjalne okazje, a później jako dekoracja wnętrz. Po ponownym imporcie do Indii niektóre z nich otrzymywały metalowe okucia i uchwyt przymocowany czterema lub sześcioma metalowymi nitami na środku tarczy. Inne, z europejskimi dekoracjami, takie jak herb rodziny, imię lub monogram, nie mają uchwytów i niewiele jest informacji o tym, jak właściciele ich używali.

Takie tarcze były oczywiście rzadkie i zdumiewające jest, że kilka przetrwało do naszych czasów. Najwcześniejsza datowana tarcza z Muzeum Dalekowschodnich Starożytności w Sztokholmie została wykonana dla Fredericka Coyetta, Opperhoofda w Deshima w 1648 i 1653 r. Istnieje kilka innych przykładów tarcz, znajdujących się obecnie w muzeach europejskich, w tym w Ashmolean Museum w Oksfordzie, Narodowym Muzeum Etnologii w Lejdzie, zamku Kynžvart w Czechach, zamku Pillnitz koło Drezna lub Rijksmuseum i w Muzeum Amsterdamskim[2]. Na pewno w kolekcjach prywatnych jest jeszcze kilka egzemplarzy, choć pojawiają się bardzo rzadko na rynku sztuki (np. tarcza sprzedana na aukcji Sotheby's w 2019 r. za 37 500 funtów).

Tarcza wilanowska przypomina tę z Rijksmuseum w Amsterdamie (inw. NG-NM-541), niedawno przypisaną Johanowi van Leenenowi, który służył w faktorii VOC w Hooghly w Bengalu w latach 1654–1678 i był dowódcą na Sumatrze w latach 1679–1685.

Obie mają podobny monogram zwieńczony koroną w wieńcu laurowym jako centralną część, choć obiekt z Wilanowa ma bogatszą dekorację. Podobny monogram, ale otoczony dwoma stylizowanymi liśćmi palmowymi, można zobaczyć na tarczy z prywatnej kolekcji prezentowanej w Galerii Amir Mohtashemi w Londynie[3]. Kolejny ślad prowadzi do Augusta Mocnego z Saksonii, który był właścicielem pałacu w Wilanowie na początku XVIII w. i również miał tarczę w swojej kolekcji (obecnie w zamku Pillnitz, Staatliche Kunstsammlungen pod Dreznem).

Niewielki obiekt z wilanowskiej kolekcji zasługuje na szczególną uwagę ze względu na jego wartość historyczną. Jest bowiem dowodem fascynacji kulturą Azji Wschodniej wśród właścicieli rezydencji arystokratycznych w XVII w., podczas panowania mody na chińską chinoiserie. Pochodząc z tego samego okresu co (tylko o pół wieku młodszy) stół nanban, ma uzupełnić wystawę zorganizowaną po zakończeniu projektu związanego z jego konserwacją, współfinansowaną także przez Fundację Sumitomo w latach 2017–2018.

3. tarcza 3_fotAG.JPG

Stan tarczy nie pozwalał na umieszczenie jej na wystawie bez interwencji konserwatorskiej. Obawiano się, że niestabilne fragmenty laki odpadną, a pęcherze i niebezpieczne naprężenia wtórnego werniksu europejskiego pokrywającego obie strony tarczy pogłębią się. Proces konserwacji zaplanowano na rok. Została ona przeprowadzona przez polskiego konserwatora zabytków, ale przy użyciu tradycyjnych japońskich metod i materiałów.

Celem konserwacji było możliwie jak najbliższe przywrócenie oryginalnego wyglądu obiektu, z uwzględnieniem wtórnych dodatków historycznych, oraz zachowanie go dla przyszłych pokoleń. Przy okazji konserwacji przeprowadzono szczegółową analizę tego niezwykłego artefaktu. Pozwoliła ona na lepszy wglądu w techniki i technologię produkcji, wcześniejsze konserwacje i historię obiektu.

Podobnie jak w przypadku projektu konserwacji stołu nanban konserwacja tarczy została przeprowadzona w Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie w specjalnej pracowni ze szklaną ścianą, aby umożliwić zwiedzającym muzeum obserwowanie pracujących specjalistów.

Podczas konserwacji usunięto europejskie lakiery dodane podczas wcześniejszych prac, odsłaniając dobrze zachowaną powierzchnię oryginalnej czarnej laki z całą gamą kolorów związanych z naturalną patyną powstałą z wiekiem – od jasnobrązowych i czerwonych refleksów po ciemnobrązowe i czarne odcienie. Największym wyzwaniem, częściowo niemożliwym do wykonania, było zmycie ukrytych pod lakierami żywicznymi śladów po odchodach owadów, bez zniszczenia ornamentów kwiatowych nieodpornych na rozpuszczalniki.

Podczas czyszczenia pod jednym z kwiatów odkryto dwa otwory, które prawdopodobnie oryginalnie były używane do zawieszenia tarczy na ścianie. Podobne otwory w innych tarczach z tego samego okresu wydają się potwierdzać tę tezę.

Niestabilne fragmenty laki przyklejono za pomocą kleju mugiurushi[4], który jest znacznie silniejszy, a jednocześnie bardziej elastyczny niż klej skórny. Ubytki w lace wypełniono kitem kokuso[5] i wygładzono sabi[6]. Konsolidację koloru z otoczeniem wykonano za pomocą mieszanki świeżej laki i sadzy. Na koniec cała powierzchnia urushi, z wyjątkiem obszarów później dodanych, została wzmocniona w procesie urushigatame[7], podczas którego zastosowano mieszaninę złożoną z surowej laki, laki nashiji w kolorze pomarańczowym i przezroczystej laki kijiro.

Wcześniejsze renowacje i retusze dekoracji, głównie pośrodku awersu, zstały usunięte w celu zachowania oryginalnej atmosfery obiektu. Częściową rekonstrukcję korony wykonano techniką maki-e, przy użyciu naturalnej czarnej i czerwonej laki oraz prawdziwego drobnoziarnistego złota w proszku.

Tarcza będzie wystawiana indywidualnie, zgodnie ze swoim oryginalnym przeznaczeniem, w specjalnej gablocie towarzyszącej nowej wystawie w Gabinetach Chińskich – przywracającej pamięć zbiorów Stanisława Kostki Potockiego i jego potomków. W przyszłości Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie planuje wykonać kopię obiektu i umieścić ją w wiszącym ozdobnym ornamencie zamiast tarczy i ewentualnie wystawić zgodnie z wyglądem wnętrza pałacu w XIX w. Znamy tylko kilka szczegółów na temat historii tarczy, ale nawet one są niezwykłe.


[1] Nashiji – technika dekoracji, która przypomina skórkę japońskiej gruszki, stąd nazwa. Wykonana przy pomocy srebrnych drobin na czarnym tle, pokrytych laką w kolorze pomarańczowym.

[2] Informacje na podstawie książki O. Impey, Ch. Jorg „Japońska laka eksportowa 1580–1850”, s. 45, 193, 308.

[3] https://www.amirmohtashemi.com/artworkdetail/781250/17922/a-lacquered-shield-with-a-european

[4] Klej mugiurushi – mocny, ale powoli utwardzający się klej wykonany z mąki pszennej, wody i surowej urushi.

[5] Kit kokuso – kit wykonany przez zmieszanie mugiurushi z pyłem drzewnym i włóknem naturalnym (bawełna lub konopie).

[6] Sabi – mieszanka przypominająca pastę z drobnej glinki, wody i surowej urushi.

[7] Urushigatame – proces polegający na nasyceniu zdegradowanej powierzchni laki świeżą urushi w celu wzmocnienia i wypełnienia mikropęknięć niewidocznych dla oczu, przy czym nadmiar się usuwa.


 Sumitomo logoThe Sumitomo Foundation           

Podziel się:
Wykop Facebook
2020-08-11
4. Konserwacja stoły nanban 2017, fot. Z. Reszka.jpg

Konserwacja unikatowego japońskiego stołu nanban (artykuł)

Dzięki finansowemu wsparciu japońskiej fundacji Sumitomo i współpracy Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie z wybitnymi znawcami azjatyckiej laki przeprowadzono konserwację siedemnastowiecznego stołu w typie Nanban z kolekcji wilanowskiej. Był to jeden z pierwszych projektów konserwatorskich angażujących jednocześnie specjalistów z Japonii i Europy. Wpisuje się on w trwającą od lat dziewięćdziesiątych współpracę naukową i konserwatorską między Japonią a instytucjami światowymi, w których zbiorach znajdują się dzieła sztuki dekorowane laką wschodnią – niezwykli świadkowie nowożytnych kontaktów między Wschodem a Zachodem. Dzięki tej wymianie wiedzy i doświadczeń wypracowywana jest strategia ochrony tych bardzo delikatnych orientalnych eksponatów.

Stół typu nanban.jpg

Stół typu nanban (Kolekcja, PJM) (artykuł)

Stół typu nanban Anna Ekielska Japonia, początek XVII w.Nanban, czyli „sztuka południowych barbarzyńców” oznacza XVI- i XVII-wieczne wyroby japońskiej sztuki dekoracyjnej, w …

Biuletyn Informacji Publicznej Biuletyn Informacji Publicznej

Muzeum w Internecie

Partnerzy

Sponsorzy

Idea & Design
Copyright © Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie

Informujemy, iż w celu optymalizacji treści dostępnych na naszej stronie internetowej oraz dostosowania ich do Państwa indywidualnych potrzeb korzystamy z informacji zapisanych za pomocą plików cookies na urządzeniach końcowych Użytkowników. Pliki cookies mogą Państwo kontrolować za pomocą ustawień swojej przeglądarki internetowej. Dalsze korzystanie z naszej strony internetowej, bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej oznacza, iż akceptują Państwo stosowanie plików cookies. Potwierdzam, że aktualne ustawienia mojej przeglądarki są zgodne z moimi preferencjami w zakresie stosowania plików cookie. Celem uzyskania pełnej wiedzy i komfortu w odniesieniu do używania przez nas plików cookies prosimy o zapoznanie się z naszą Polityką prywatności.

✓ Rozumiem